تأثير فضاي مجازي بر سبک زندگي(بخش اول)

امروزه مي توان مدعي شد فضاي مجازي و اينترنت در سطحي گسترده با فضاي رئال رقابت دارد؛ با اين تفاوت که اين دنياي مبهم، اما جذاب، روز به روز گسترده تر مي شود، اما دنياي پيرامون ما براي رشد و گسترش، لااقل زمان بيشتري نياز دارد. همين گستردگي فضاي مجازي اما سبب شده است تا در کنار تمامي کاربردها و ويژگي هاي منحصربه فردي که اين شبکه را هر روز گسترش مي دهد، شاهد بروز روزافزون چالش هاي متعددي نيز باشيم؛ چالش هايي که نه فقط در جامعه اي ارزشي همچون ايران، بلکه حتي در جوامع اروپايي و آمريکا نيز نگراني هايي را در پي داشته است.

يکي از اين نگراني ها اثرگذاري اينترنت، به ويژه فضاهايي نظير شبکه هاي اجتماعي و اتاق هاي گفت وگو بر رفتار و روابط اجتماعي افراد جامعه و از بين بردن قبح و حدود روابط زن و مرد است. اگر شما هم به شبکه هايي نظير فيسبوک سري زده باشيد، به عمق اين نگراني پي مي بريد.

يکي از مهم ترين چالش هايي که در پي توسعه ي سريع جوامع ايجاد مي شود، تضادهاي فرهنگي جامعه ي مد نظر با ابزار و دستاوردهاي توسعه است. در اين ميان، بديهي است با سرعت گرفتن رشد توسعه، اين تضادها به شکل برجسته تري نمايان مي شوند و آسيب بيشتري را متوجه آن جامعه مي کنند. از همين روست که جوامع در حال توسعه، همواره در کنار بهره گيري از فوايد تغيير ساختار اجتماعي و اقتصادي، با تبعات ناشي از تغييرات فرهنگي ناشي از اين پيشرفت سريع دست وپنجه نرم مي کنند. از سوي ديگر، در دنياي کنوني ارتباطات و فناوري اطلاعات، سرعت توسعه ي صنعتي و علمي آن چنان از فراهم آمدن زيرساخت هاي فرهنگي و اجتماعي پيشي گرفته است که خيلي وقت ها به نظر مي رسد اخلاق و ارزش ها در جاده ي توسعه زير گرفته مي شوند.

فروپاشي نظام هاي اخلاقي در جامعه اما به معناي در دست داشتن ابزار علم بي تعهد است. ورود اينترنت و گسترش لحظه اي کاربران اينترنتي، بدون فراهم آمدن زيرساخت هاي فرهنگي لازم، به مثابه ي شمارش معکوس بمبي در ميان ارزش ها، باورها و هنجارهاي ملي مذهبي و در يک کلمه «سبک زندگي» ماست. البته اين تکنولوژي، خدمات بسياري را براي ما فراهم مي آورد و بسياري از امور را برايمان تسهيل مي کند و بايد اذعان داشت در دنياي امروزي نمي توان از اين تکنولوژي چشم پوشي کرد.

اينترنت در ايران

مطابق گزارش اتحاديه ي‎ جهاني‎ مخابرات،‎ کشور ما از نظر بهره مندي از اينترنت، در بين 187 کشور جهان، رتبه ي 87 را دارد که بر اساس طبقه بندي اتحاديه ي جهاني مخابرات، جزء کشورهاي متوسط به شمار مي رود. همچنين 35 درصد استفاده کنندگان اينترنت را قشر جوان تشکيل مي دهند و ميانگين زمان صرف شده براي اينترنت 52 دقيقه در هفته است.

از سوي ديگر، شبکه هاي دوست يابي در کشور ما به سرعت در ميان جوانان ايراني محبوب شده است و ايراني ها رتبه ي سوم را در اين شبکه ها کسب کرده اند.

فيسبوک معروف ترين شبکه ي اجتماعي است و هم اکنون بيش از يک ميليارد نفر، عضو اين شبکه هستند و در حال حاضر، بيشترين استفاده کنندگان آن در دنيا، جوانان 18 تا 25 سال هستند. بررسي نفوذ شبکه هاي اجتماعي مجازي در ميان کاربران ايراني نشان مي دهد ايرانيان در سال هاي 1383 و1384 رتبه ي چهارم وب نويسان جهان را کسب کردند. همچنين يکي از فعال ترين کاربران شبکه هاي مجازي مانند فيسبوک محسوب مي شوند. بر اساس آمار رسمي «اورکات»، کاربران ايراني با شش درصد، در سال هاي 1384 و 1385 نصف آمريکايي ها و دو برابر هندي ها، رتبه ي سوم در ميان اعضاي «اورکات» را کسب کرده اند. آمار کاربراني که محل اقامت خود را خارج از ايران ذکر کرده اند جزء اين رقم محسوب نمي شوند.

تمام اين آمار و ارقام در حالي منتشر مي شود که زيرساخت هاي فرهنگي اينترنت در ايران با چنين سرعتي گسترش نيافته است وفضاي مجازي براي جامعه ي ما فضايي مبهم است که سعي دارد از طرق مختلف، سبک زندگي و ارزش هايي همچون حجاب و حيا را از بانوان جامعه ي ما بگيرد.

حاکميت فرهنگ مسلط به عرصه ي فناوري اطلاعات

فضاي مجازي عرصه ي حضور قدرت هاي اطلاعاتي و محتوايي است. بنابراين جوامعي که قدرت بيشتري در اين عرصه دارند، بالطبع حضور قوي تري در اين فضا خواهند داشت و اين بدين معناست که فرصت بيشتري براي تأثيرگذاري بر روي ديگر فرهنگ ها و تمدن ها دارند. همين موضوع به فرهنگ هاي ارزشي، غني و باريشه اي که به دلايل متعدد، از حضور مؤثر در فضاي مجازي محروم يا ناتوان اند، آسيب جدي وارد مي کند و به نوعي آن ها را در معرض استحاله و اثرپذيري از فرهنگ هاي بيگانه ي مسلط بر فضاي مجازي قرار مي دهد.

به بيان ديگر، دهکده ي جهاني گاهي شبيه جنگلي مي شود که در آن، قوي ترها مي مانند و ضعيف ترها يا مي روند يا زير سلطه ي آنان زندگي مي کنند. از سوي ديگر، بايد توجه داشت فضاي مجازي و تکنولوژي هاي مرتبط با اين دنيا، اعم از سخت افزاري و نرم افزاري، دانشي است که در غرب توليد شده و هنوز هم امتياز اين علم در دست آنان است.

بنابراين سياست گذاري هاي اين دنيا بر اساس راهبردهايي چنين جوامعي طرح ريزي مي شود. غالب و محتواي عرضه شده در فضاي مجازي نيز از سوي کشورهاي صاحب امتياز اين فضا توليد و عرضه مي شود، اما از آنجايي که اين محتوا قرار است خوراک فکري و زيربناي باورهاي تمام کاربران فضاي مجازي در سراسر جهان را تأمين کند، در اين راستا، ذائقه ي مخاطب و پاره اي اصول روان شناختي نيز براي اثرگذاري بيشتر، چاشني محتوا و غالب مي گردد و سبب مي شود تا غرب و آمريکا از طريق امواج ماهواره اي و فيبرهاي نوري، در خانه ي يکايک مردم ديگر کشورها، براي خود پايگاهي بسازند؛ پايگاهي که به اندازه ي يک دستگاه رايانه است، اما قدرتي براي تسلط بر انديشه و سبک زندگي کاربران در وراي آن وجود دارد.

با نگاهي به تصاوير به نمايش درآمده از بانوان و دختران جوان ايراني در فضاي فيسبوک، مي توان دريافت اطلاعات و محتواي ارائه شده در فضاي مجازي چگونه در مقابل ارزش هاي جامعه ي ما قد علم کرده و تا چه اندازه نيز موفق بوده است. اينکه چرا بر روي ارزش هايي همچون حجاب و حيا سرمايه گذاري مي شود و بانوان جامعه ي ما مورد هدف قرار مي گيرند نيز امري بديهي است. با تغيير نگرش ها و سبک زندگي بانوان، به عنوان مسئولان اصلي زاد و ولد و پرورش نسل آينده، مي توان هويت ايراني را دستخوش تغيير کرد.

اما اگر بخواهيم اثرگذاري فضاي مجازي بر روي روابط زن و مرد و بحث حيازدايي را آسيب شناسي کنيم، بايد ابتدا ويژگي هاي فضاي مجازي را مورد مطالعه قرار دهيم.

شکل گيري هويت مجازي

هر چند ارتباطات در فضاي مجازي را به عنوان نسل جديدي از ارتباطات اجتماعي بايد پذيرفت، اما اين فضا به کاربر امکان داشتن يک هويت مجازي را هم مي دهد. در واقع مي توان گفت حضور بيش از اندازه ي کاربران در فضاي مجازي مي تواند آنان را از هويت حقيقي شان دور کند و اين دور شدن از دنياي واقعيت ها، بر تمام لايه هاي زندگي افراد اثرگذار خواهد بود.